imagen los.jpg

Tinan kotuk Vatikanu hasai padre Richard Daschbach nu’udar padre tanba nia halo abuzu seksuál ba labarik feto sira iha nia fatin orfonatu Topu Honis iha Oecusse. Vitima ida-ne’e hato’o ka konta nia istória mai ba Fokupers no nia rasik husu atu publika tanba hakarak garante katak públiku sei hatene saida mak akontese ho labarik feto iha fatin refere.

Identidade vítima sei la fó sai ho razaun seguransa no direitu vítima hodi proteje nia identidade iha asuntu sensitivu. 

Bolu atensaun katak vítima rasik bolu eis-padre hanesan “Amu Gaspar”, maiske nia la’ós padre ona. Bazeia ba linguajen ne’ebé vítima uza mak ami deside atu uza nafatin referénsia ida-ne’e.

Ami mós bolu atensaun katak tanba kazu ne’e relasiona ho abuzu seksuál ne’ebé labarik ida uluk sofre iha ema boot nia liman, linguajen ne’ebé uza sei bele soke ka halo ema balun sai la konfortável tanba refere ba aktu seksuál ne’ebé komete hosi ema adultu ba labarik.  

Tanba-sa ita ba hela iha Topu Honis (Orfanatu iha Kutete iha Oecusse)?

“Ha’u-nia família ki’ak no serbisu makaas halo natar atu fó han ami. Bainhira ha’u vizita Topu Honis domingu-domingu, ha’u haree labarik hatais kapaas no kontenti. Eskola mós besik iha ne’eba. Tanba ne’e ha’u hakarak ba iha fatin ne’e. Ikusmai ha’u-nia família konkorda ha’u bele ba hela iha ne’ebá, no hanesan ne’e hamenus etu bikan ida iha uma.”

Momentu ne’ebá ita tinan hira? 

“Ha’u lahatene loloos ha’u tinan hira tempu ne’ebá. Karik ha’u tinan uawalu hanesan ne’e.”

Bainhira to’o iha Topu Honis, ita sente oinsá? 

“Ha’u kontenti loos. Momentu ne’ebá hanesan loron ida-ne’ebé di’ak liu iha ha’u-nia moris. Ha’u hanoin katak moris ne’e di’ak loos ona. Buat hotu-hotu muda. Ha’u iha fatin ketak atu rai ha’u-nia sasán. Ha’u iha kolega. Ha’u bele halimar. Ema sira ne’ebé servisu iha ne’ebá mós di’ak loos. Loro-loron ha’u hadeer prepara de’it atu bá eskola, no dala ruma ha’u ajuda oituan iha jardín. Ha’u mós lapresiza hanoin ona kona-ba hahán, tanba ha’u hatene hahán iha ba ami hotu Momentu ne’ebá hanesan mehi sai realidade. Maibé ha’u lahatene katak iha fatin ida-ne’e iha mós istória ne’ebe aat.”

Saida maka akontese? 

“Bainhira ha’u to’o, ema ne’ebé servisu iha ne’ebá hateten: “Ó foin mai no ó sei toba hamutuk ho padre”. Ba dala uluk akontese durante lokraik ida iha tempu nia deskansa. Momentu ne’ebá ha’u sei labarik ki’ik. Ha’u lahatene buat ida kona-ba ida-ne’e. Ha’u mós la husu tanba ha’u sei labarik ki’ik. Momentu ne’ebá iha labarik feto nain tolu ba hotu iha nia kuartu. Iha momentu ne’e mak buat aat sira ne’e akontese. Buat ne’ebé halo ha’u hakfodak liu mak labarik feto sira hotu mós kontinua nonook de’it. Amu Gaspar la presija ameasa ami atu nonook. Laiha ema ida ko’alia kona-ba ne’e.”

“Ha’u tenke ba nia kuartu. Iha labarik feto sira iha nia sorin-sorin. Nia [halo asaun hanesan masturbasaun]. Nia kaer ami-nia isin no [halo asaun hanesan halo seksu orál ba labarik feto sira]. No ami tenke halo hanesan fali ba nia. Nia foti ami nia liman no tau iha nia isin iha parte ne’ebé nia hakarak ami kaer, no  kaer nia [parte privadu]. Nia la ko’alia sai saida maka nia hakarak, maibé nia halo ami hala’o de’it. Nu’udar labarik ha’u sei hanoin, Amu Gaspar nia [parte privadu] la devia iha ha’u-nia ibun.

 

Nia hanesan ami-nia aman, ami ta’uk no respeita nia. Tamba ami ta’uk nia nune’e ami halo saida mak nia hakarak.”

Ida ne’e akontese ba ita de’it ka ba labarik feto sira seluk?

Iha lista ho ami labarik-feto sira-nia naran iha Amu Gaspar nia odomatan, nune’e ami hatene bainhira maka ami nia tempu atu ba toba iha nia kuartu. Labarik feto hotu-hotu tenke ba. Tuir ha’u-nia hanoin labarik-feto sira hotu ba nia kuartu no laiha ida mak la bá. Ida ne’e akontese loro-loron, iha tempu deskansa meiudia no tempu kalan. Ha’u hanoin nia nunka mesak iha nia kuartu, só bainhira nia hala’o viajen sai hosi Kutete. Bainhira labarik sira sai boot ona, entaun lalika ona ba nia kuartu no abuzu pára ona. Maibé labarik feto ki’ik ne’ebé foin tama sira hotu tenke ba toba ho Amu to’o sira boot ona.”

Ikus-ikus oinsá mak ita sente ho abuzu sira ne’e?

“Momentu ne’ebá ha’u tinan ualu de’it no ha’u sente ha’u labele halo buat ruma. Ha’u ta’uk karik ha’u ko’alia, sira sei hasai ha’u hosi orfonatu no ikus mós ha’u sei labele fila ba ha’u-nia uma. Ha’u atu bá ne’ebé? Iha tempu ne’ebá ha’u sente bilaan, konfusaun, hanoin-lakon no lahetene atu halo saida.”

Oinsá ema nia haree ka hanoin ba Richard Daschbach iha Oecusse? 

“Ema hotu haree nia hanesan aman. Nia maka diretór Topu Honis no garante ami iha aihan, roupa no bele ba eskola. Nia halo buat barak di’ak. Tanba ne’e komunidade adora nia no hanaran nia ‘Uis Neno’ hanesan ‘Maromak’ iha lian Baikeno. Bainhira abuzu seksuál akontese, ha’u sente katak ne’e tanba hanesan ami-nia devér atu halo saida mak nia hakarak.

Tanba ninia podér, ami nia komunidade mós ta’uk nia. Ha’u ta’uk nia bele halakon ha’u-nia vida, katak nia iha kbiit atu oho ha’u no hasai ha’u hosi mundu ne’e.” 

“Ha’u hatene katak susar ba ema atu fiar nia halo buat aat loos hasoru labarik, tanba sira haree nia hanesan pahlawan [eroi], maibé ema tenki hatene katak nia la’ós ema ne’ebé di’ak loos hanesan sira-nia hanoin. Iha realidade nia ema aat ida no diabu. Nia fase komunidade tomak nia kakutak hodi adora nia hanesan Maromak. Nia aproveita labarik sira ne’ebé haree nia nu’udar aman. Nia la’ós ema, maibé nia diabu boot. “

Oinsá mak abuzu ne’e impaktu ita-nia moris? 

“Ha’u trauma loos. Depoiz ha’u sai hosi Topu Honis, ha’u ta’uk loos bainhira ha’u ba toba. Ha’u ta’uk liután bainhira ha’u besik família mane sira hanesan Tiu sira. Tinan barak ona ida ne’e sai buat todan loos mai ha’u. Tuir loloos ha’u presiza tempu naruuk atu kompriende saida maka akontese mai ha’u ne’e sala. Ha’u mós la hatene karik ema sei fiar ha’u bainhira ha’u konta buat sira ne’e ba sira. Ikus, ha’u labele ona no ha’u tenke ko’alia sai. Ha’u sorti tanba ha’u-nia familia fiar mai ha’u.”

“Ha’u mós ko’alia ho kolega sira hosi Topu Honis kona-ba saida mak akontese ne’e la loos, no maske sira la admite, sira mós la nega. Ha’u rona katak Diretór foun mós komesa hanorin labarik sira hodi hatete katak kesar abuzu seksuál ne’e la loos. Joven feto sira ne’ebé hela uluk iha Topu Honis mós hetan ameasa atu nonook de’it. Buat sira ne’e hotu halo ami vítima susar atu ko’alia sai.”

Saida mak ita hakarak hanesan justisa? Oinsá ita-nia sentimentu bainhira haree katak ema-ne’e sei hela besik orfanatu iha Kutet? 

“Tuir loloos nia labele bebas hanesan ne’e. Nia halo buat ne’ebé aat loos ba vítima barak. Bainhira nia livre iha komunidade leet halo vítima sira susar liu atu ko’alia sai. Haree nia livre iha komunidade mosu pergunta karik sistema justisa la’o ladún ladi’ak. Di’ak tanba Vatikanu fó ona sansaun ba nia no hasai ona nia, maibé ha’u sente mós Igreja la halo natoon. Igreja sira devia ko’alia sai kazu ne’e no apoiu vítima sira.”

Ita husu ami atu públika ita-nia isória… Ita iha mensajen ba vitima sira seluk?

“Ha’u hatene katak labarik-feto no labarik-mane sira ne’ebé hetan abuzu senti mesak loos. Maibé ha’u hakarak vítima sira hatene katak ita-nia isin ne’e hanesan lulik no importante ba ita rasik. Laiha ema ida maka iha direitu hodi kaer ka hakanek ita.”

 Karik ita-boot mós sai vítima ba abuzu seksuál relasiona ho kazu ida-ne’e ka kazu seluk, bele kontaktu FOKUPERS atu hetan apoiu iha númeru. 3321534

Maria Jose Guterres